संविधान परिचय
1. संविधान निर्माण
गठन: 1946 | प्रथम बैठक: 9 दिसम्बर 1946
अंगीकृत: 26 नवम्बर 1949 | लागू: 26 जनवरी 1950
अध्यक्ष: डॉ. राजेन्द्र प्रसाद | प्रारूप समिति: डॉ. भीमराव अम्बेडकर
2. मौलिक अधिकार (अनुच्छेद 12-35)
| अनुच्छेद | अधिकार |
| 14-18 | समानता का अधिकार (अनु.17 — अस्पृश्यता अंत) |
| 19-22 | स्वतंत्रता का अधिकार (6 स्वतंत्रताएँ) |
| 23-24 | शोषण के विरुद्ध (बाल श्रम निषेध) |
| 25-28 | धार्मिक स्वतंत्रता |
| 29-30 | सांस्कृतिक एवं शैक्षिक |
| 32 | संवैधानिक उपचार — "संविधान की आत्मा" |
⚖️5 रिट — अनुच्छेद 32 (SC) / 226 (HC)
बंदी प्रत्यक्षीकरण | परमादेश | प्रतिषेध | अधिकार पृच्छा | उत्प्रेषण
3. नीति निर्देशक तत्व (भाग IV, अनु. 36-51)
| अनुच्छेद | विषय |
| 39A | निःशुल्क विधिक सहायता |
| 40 | ग्राम पंचायत |
| 44 | समान नागरिक संहिता |
| 48A | पर्यावरण संरक्षण |
4. मूल कर्तव्य — अनुच्छेद 51A (11 कर्तव्य)
🎯42वाँ संशोधन (1976) — 86वाँ संशोधन (शिक्षा)
42वें संशोधन द्वारा जोड़े गए | 86वें से शिक्षा संबंधी कर्तव्य
5. संसद
| सदन | अधिकतम सदस्य | विशेषता |
| लोकसभा | 552 (निर्वाचित 543) | कार्यकाल 5 वर्ष |
| राज्यसभा | 250 | स्थायी सदन | 6 वर्ष |
6. महत्वपूर्ण अनुच्छेद
| अनुच्छेद | विषय |
| 52-62 | राष्ट्रपति |
| 74-75 | प्रधानमंत्री एवं मंत्रिपरिषद |
| 124-147 | सर्वोच्च न्यायालय |
| 153-162 | राज्यपाल |
| 164 | मुख्यमंत्री |
| 324 | निर्वाचन आयोग |
7. पंचायती राज एवं राजस्थान विशेष
🏘️73वाँ संशोधन (1992) — तीन स्तरीय व्यवस्था
ग्राम पंचायत | पंचायत समिति | जिला परिषद | लागू: 24 अप्रैल 1993
स्थापना: 1949 | मुख्य पीठ: जोधपुर | खंडपीठ: जयपुर
राजस्थान विधानसभा: 200 सदस्य
8. महत्वपूर्ण संशोधन
| संशोधन | महत्व |
| 42वाँ | मिनी संविधान | समाजवादी, पंथनिरपेक्ष जोड़े |
| 44वाँ | संपत्ति अधिकार हटाया |
| 52वाँ | दल-बदल कानून |
| 61वाँ | मतदान आयु 18 वर्ष |
| 73वाँ | पंचायती राज |
| 86वाँ | शिक्षा अधिकार |
| 101वाँ | GST |
⚡ परीक्षा में बार-बार पूछे जाने वाले तथ्य
संविधान लागू — 26 जनवरी 1950
अनुच्छेद 32 — संविधान की आत्मा
अनुच्छेद 40 — ग्राम पंचायत
अनुच्छेद 51A — मूल कर्तव्य (11)
अनुच्छेद 124 — सर्वोच्च न्यायालय
अनुच्छेद 153 — राज्यपाल
अनुच्छेद 324 — निर्वाचन आयोग
राजस्थान विधानसभा — 200 सदस्य
उच्च न्यायालय मुख्य पीठ — जोधपुर
पंचायती राज — 73वाँ संशोधन (1992)
🔄 One-Day Revision Points
संविधान — 26 Jan 1950
अनु.14-18 — समानता
अनु.19-22 — स्वतंत्रता
अनु.32 — आत्मा
अनु.40 — पंचायत
अनु.51A — 11 कर्तव्य
लोकसभा — 543
राज्यसभा — 250
73वाँ — पंचायती राज
विधानसभा — 200